|
M.EMİN HEZRET
Bir devletin yıkılışı (1)
12 Kasım 1993 tarihi, Kaşgar'da resmi devlet töreniyle dünyaya ilan
edilen Doğu Türkistan islâm Cumhuriyeti'nin 60. yıldönümüdür.
Bu önemli günü, çekinmeden anma imkan ve sevincine ancak yurt dışındaki
Doğu Türkistanlılar sahip olmaktadır.
60 sene önce tarihî şehir Kaşgar'da doğan Cumhuriyetin ayyıldızlı gök
bayrağını en mukaddes hatıra olarak muhafaza etmekteyiz. Vatandaki
halkımız bu bayrağı bizim gibi evlerine, çalıştıkları yere asma
imkanından mahrumdur. Ama, bu bayrak vatandaki halkımızın kalbinde
ümit istekleriyle beraber yaşayıp gelmektedir.
Doğu Türkistah'ın bağımsızlığı yolunda canlarını feda eden şehitlerin,
yurtiçi ve dışındaki bağımsızlık mücadelesi yapmakta olan mücahitlerin
gayesi birdir Bu ayyıldızlı gök bayrağı tekrar vatan semalarında
dalgalandırmak...
Esir bir milletin bağımsızlık bayrağını dalgalandırması kolay değildir.
Dalgalanan bayrağı korumak daha da zordur. Bu sebepten, yapılmakta olan
bağımsızlık harekatına faydası olması için o zamanki cumhuriyetin
kurulmasından önce ve sonra meydana gelen olaylara kısaca temas etmek
istiyorum.
Kaşgar'da hükümet kuruluşundan birkaç ay önceki Doğu Türkistan'ın
vaziyeti şöyleydi:
Mayıs 1933'de, Kumul ihtilalinin lideri Hoca Niyaz Hacı'nın davetiyle
Doğu Türkistan'a gelen Macun Yın'ın Döngen birlikleri Çin'in Gensu
eyaletinden gelip Kumul şehrini ve çevresini işgal ettiler. Temmuzda,
Cemihisar şehri etrafında Şin Şi Sey'e karşı yapılan çatışmada Macun Yın
ve Hoca Niyaz Hacı işbirliği başarıyla sonuçlanır. Ganimet silahlarının
hepsini Döngenler'in eline geçirmesiyle Hoca Niyaz Hacı'yla Macun Yın'ın
arası bozuldu. Rus desteği altında faaliyet yapmakta olan Şin Şi Sey, bu
durumdan yararlanarak Hoca Niyaz Hacı ile gizli bir anlaşma yaparak
Hoca Niyaz Hacı'ya Güneydoğu Türkistan'ın Savunma Bakanlığı'nı verdi.
Buna karşılık Hoca Niyaz Hacı, Şin Şi Sey hükümetini Doğu Türkistan'ın
meşru hükümeti olarak tanıdı. Böylece, Hoca Niyaz Hacı'yı ve
birliklerini güneye gönderdi. Urumçi yakınlarındaki Davançin'de
Döngenler'in ağır darbesine uğrayan Hoca Niyaz Hacı, Ağustosta Doksun,
Korla'ya çekildi. Döngenler'in aralıksız saldırısı neticesinde Timur'un
birliklerine tabi olan Kuçar Aksu'ya gelip durdular.
Ağustostaki durum şöyleydi:
Kendisini komünist ilan eden Şin Şi Sey, Ruslar'ın desteğiyle,
yardımıyla, Urumçi ve çevresini kontrolüne almıştı. Çin hükümet askeri
sayılan Döngen Macun Yı Yın; Kumul, Cungaryave, Korla civarını işgali
altına almıştı.
Doğu Türkistanlı mücahit grupları ise,
Hoca Niyaz Hacı, Aksu vilayetine hakimdi.
Eskişehir ve civarı Timur, Kırgız Osman Ali birliklerine tabi idi.
Kaşgar Yenişehir'de Döngen Maçın Tan, sur içinde bekliyordu. Çerçen,
Hoten, Yerkent olmak üzere güneydeki geniş bölgeler Mehmet Emin
Buğra'nın Hoten Emirliği hükümeti idaresindeydi. Altay vilayeti Kazak
isyancıların eline geçmiş durumdaydı.
Mücahit grupların önünde iki büyük düşman vardı. Biri Doğu Türkistan'ı
Çin kontrolü altına almak için savaşmakta olan Macun Yın'ın Döngen
birlikleriydi.
ikincisi, Doğu Türkistan'da komünist Çin hakimiyetini kurmak şartıyla
Ruslardan büyük askerî yardım alan Şin Şi Sey'di.
Eğer bu iki düşman güç Doğu Türkistan'da vaziyeti kontrol altına
alamazsa doğacak olan Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ne Rusların direkt
müdahale etme ihtimali çok güçlüydüi.<Düşman daha doğmamış
bebeği nasıl yok etmenin ince hesabını yapmakta olduğu bir vaziyetteyken
Albay Timur ile Doğu Türkistan'ın kurucusu Sabit Da Molla'nın arası
bozuldu.
Temmuz 1933'te Hoten Emirliği'nin Başbakanı Sabit Da Molla ve askeri
birliklerin başkumandanı Emir Abdullah, (Mehmet Emin Buğra'nın kardeşi)
2500 kadar askeriyle Kaşgar Yenişehir'deki Döngen birlikleri yok etmek
için Timur'a yardıma geldi. Timur, Sabit Da Molla'nın, Kaşgar'a
girmesini engelledi. Ve Döngen-ler'i kendisi yokedebileceğini söyleyerek
onların Hoten'e dönmesini istedi. Ama 17 Mayıs 1933'te Döngenler
Timur'u yemeğe çağırıp orada kendini ve çevresindekileri
silahsızlandırıp hapse atmıştı. Kırgız, Batur Osman Ali, Kaşgar'ı
tamamıyla ele geçiren Döngenler'i mağlup ederek Timur'u kurtarmıştı.
Böylece Sabit Da Molla, Timur'un Döngenler'i yenebileceğine pek
inanmıyordu. Bu yüzden Döngenler'i beraberce çabuk Kaşgar'dan yok
etmenin sebeplerini Timur'a anlatarak, savaşa girmekte ısrar etti.
8 Ağustos 1933 günü gecesi Timur Sabit Da Molla ve komutan Emir
Abdullah'ı yattığı yere baskın yaparak kendilerini hapse attılar.
Hoten'den gelen 2500 askeri de silahsızlandırdı. Ve hemen Kırgız Komutan
Osman Ali'ye Hoten Emirliği'ne saldırmasını emir verdi. Kırgız komutan
iç çatışmaya girmekten vazgeçerek, 21 Eylül günü tüm askerlerini alarak
dağlara gitti.
Yarkent'te üslenen Timur'un adamı Hapiz, oradaki Hoten birliklerinin
başkomutanı Nur Ahmet (Mehmet Emin Buğra'nın kardeşi) aniden baskın
yaparak Hoten birliklerini silahsızlandırdı. Hafız'ın birlikleri
Postam, Kargalık ye Guma şehirlerini işgal etti. Mehmet Emin Buğra,
Timur ile anlaşma yapmayı istedi. Ama Timur reddetti.
25 Ağustos 1933 günü Hafız Karakaş'ın Zava köyünü işgal etti. 26
Ağustosla Mehmet Emin Buğra'nın komutanlığındaki Hoten birlikleri
Hafız'a saldırı başlattı. Arka arkaya Guma, Kargalık, Poskam ve Yarkent
şehirlerini geri aldılar.
28 Eylül 1933 günü, Timur Kaşgar'daki askeri birliklerinin çoğunu
Kırgız komutan Osman Ali ve onun askerlerini yok etmek için dağlara
gönderdi. Kendisi piknik yapmak için Kaşgar yanındaki yeşillik alana
gitti. Timur'un piknikten dönüşünde Kaşgar Yenişehir sur içindeki Döngen
birliklerinden 50-60'a yakın askeri bir saldırıyla Timur'u ve
korucularını şehit etti. O gece Döngenler hemen Kaşgar Eskişehir'i ele
geçirdi.
5 Ekim 1933 günü, Kırgız komutan Osman Ali dağdan inip Kaşgar
Eskişehir'ini Döngenler'den kurtardı. Döngenler tekrar Yenişehir'e sur
içine çekildi. |
