Bir devletin yıkılışı (2)

M.EMİN HEZRET

Bir devletin yıkılışı (2)

Timur'un hapishanesinden kurtulan Sabit Da Molla derhâl faaliyete geçti. Osman Ali ve Emir Abdullah'ın askeri birliklerini düzene soktu. Ve Kaşgar'dan birçok genci askere aldı. Orduyu güçlendirdi. Hükümet kurma hazırlıklarını ciddi şekilde bitirerek 12 Kasım 1933'te Kaşgar şehrinin büyük meydanında büyük devlet merasimi yaparak "Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'nin kurulduğunu dünyaya ilan etti. Kaşgar semalarında ayyıldızlı gök bayrağı dalgalandırdı. Çin Anayasası'm yürürlükten kaldırıp, Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin anayasasını yürürlüğe koydu. Çin Bankası'nı iptal edip Doğu Türkistan Merkez. Bankası'nı kurdu ve Cumhuriyet adında bir kağıt, bir de gümüş para bastırdı. Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin yeni pasaportunu taşıyan büyükelçiler yabancı ülkelere gitmeye başladı. Hükümetin Dışişleri Bakanlığı komşu ülkeler ve dünyada etkisi olan ülkelerin hepsiyle alaka kurdu. Dahilde ise, kurtulmuş bölgelerin istikrarını sağlamak, düşman işgali altındaki bölgeleri kurtarmak vaziyetleri bu devletin önündeki en önemli vazifelerden biriydi. O günlerdeki durum çok ciddi ve nazikti.

Yeni bağımsız Doğu Türkistan Cumhuriyeti'ne sadece bir devletin tebrik telgrafı geldi. O da Afganistan Kralı Munammed Zahir Şah'tandı. Afganistan, kendi büyükelçisini Doğu Türkistan'ın Başkenti Kaşgar'a gönderdi. Ve Doğu Türkistan'ın Büyükelçisi Muhammed Zahir Şah'ı kabulünde çok samimi nay-randı. Ondan başka hiçbir devletten ümitli cevap gelmedi.

Ruslar, Nenkin hükümetine resmi ültimatom vererek, Doğu Türkistan problemini Çinliler kontrol altına almayacak olursa kendileri kontrol altına alacaklarına dair Çin'i tehdit etti. 1933 Ekim'inde Şin Şi Sey'in hususi temsilcisi olan Şin Deli ve Yan Sun, Moskova'da Stalin tarafından gizli kabul edildi.

Aralık ayında ismi geçen kişiler bir Rus diplomatın himayesindeki Urumçi'ye geldi. Urumçi'de, Rus ve komünizm düşmanı sayılan kişiler hemen gizli ve aşikar olarak tutuklanıp yokedilmeye başlandı. Ekim 1933'te, Rus gizli servisi KGB'nin Yusuf Can başkanlığındaki bir grup adamı, Üç Turfan yoluyla Hoca Niyaz Hacı'ya bir miktar silâh verdi. Ve bunun karşılığında Kaşgar'da hükümet kurdurmamak veya Sabit Da Molla'yı tutuklamak veya yoketmek hakkında Hoca Niyaz Hacı'dan söz aldılar.

Doğu.Türkistan Hükümeti'nin en güvendiği İngilizler, Yeni Delhi'ye giden elçilere "Biz Doğu Türkistan'ın meşru hükümeti olarak Nenkin'i tanıyoruz" diye cevap yerdi.

Delhi'ye gelen elçiler, Delhi'den Ankara-Türkiye Dışişleri Bakanlığı'na telgraf yollayarak "Gökbayraktan albayraka selamlar" diye, Doğu Türkistan Cumhuriyeti ve halkınınn selamını 'Türkiye Cumhuriyeti ve Anadolu halkına iletti. Ama Türkiye hükümetinden hiçbir ce
vap gelmedi. Fakat, İzmirli Mustafa Kentli, Ali Bey ve Harbiye'den Nedim Beyler, gönüllü olarak. Kaşgar'a gelmişti. Ve onlar, Doğu Türkistan Cumhuriyetinin ilan ediliş türenine katildilar. Fakat Türkiye de yeni doğmuş olan Doğu Türkistan Cumhuriyeti büyük ilgiyi bir tek basından gördü.

Sin Si Şey ve Rus askerlerinden yenilgiye uğrayıp, güneye kaçmakta olan Döngen birlikleri Kuça ve Aksu'ya çekildi. Döngenler'in saldırısından kaçan Hoca Niyaz Hacı, Kaşgar tarafına çekildi. Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin başbakanı olan Sabit Da Molla bütün güçleri birleştirmek amacıyla Hoca Niyaz Hacı'yı karşılamak için Artuş şehrine kadar geldi ve 13 Aralık 1934 günü Hoca Niyaz Hacı Kaşgar'a girdi. Sabit Da Molla, Hoca Niyaz Hacı'ya hükümet sarayını boşaltıp verdi ve onu devlet reis olarak karşıladı.

Döngenler'in saldırısından telaşa düşen Hoca Niyaz Hacı, Kaşgar'da bir ay kalmadan 5 Şubat 1934 günü askerî birlikleri alıp Kaşgar şehrinden çekilip gittiler. Sabit Da Molla, Emir Nur Ahmet ve başkaları da şehirden çekildiler.

Askerî korumasız kalan Kaşgar şeh rine, 800 Döngen askeriyle Ma Fu Yın geldi ve şehri işgal etti. Ve şehirde bu yük katliam başlattı. Düşman gücünün bu kadar olduğunu bilen bine yakın Özbek birlikleri şehre tekrar saldırarak şehri Döngenlerden kurtardı. Ama baş
ka askeri birlikler şehre dönmediği için, Kaşgar Yenişehir suriçindeki Döngen-
ler, bir gecede Eskişehir'e baskın yaptılar. Ve Döngenler'i ypketmek için Rus ve Sin Si Şey birlikleri Kaşgar'a gelmeye başladı.

28 Nisan 1934 tarihinde Hoca Niyazi Hacı, Yarkenfe Sabit Da Molla'nm oturduğu yere habersiz baskın yapıp, Sabit Da Molla'yı tutukladı ve ellerini bağlatıp Aksu'ya gönderdi. Ve orada KGB mensuplarına ve Sin Si Sey'in adamlarının eline teslim etti. Böylece Doğu Türkistan'ın başbakanı Rus KGB'si tarafın dan katledildi. Karşılığında Hoca Niyaz Hacı'ya, Sin Si Şey hükümetinde, Başbakan Yardımcılığı rütbesi verildi.

Mehmet Emin Buğra, Döngenler'le iki ay daha savaştı. Onun kardeşi komu-tan Emir Abdullah ve Nur Ahmet ve binlerce Hotenli askerî birlikler savaşta şehit oldu. Mehmet Emin Buğra, Haziran 1934' te Hindistan tarafına çekilmeye başladı. Ve temmuz başlarında Hindistan'ın Ladah bölgesine geldi. Daha sonra Afganistan'a gitti.

Hoca Niyaz Hacı, Urumçi'ye geldi, Ondan sonra tüm askerî birlikleri Rus ve Sin Si Şey tarafından silahsızlandırıldı. Doğu Türkistan'ın tüm bölgeleriSın Si Sey'in eline geçtikten sonra Ho-ca Niyaz Hacı, bir gecede Sin Si Şey tarafından kurşuna dizilerek öldürüldü, Ve cesedini sokağa attılar. Urumçi'deki Doğu Türkistan Müslümanları, hain olmasına rağmen, onun cenaze namazını kılıp, kaldırdılar. Hoca Niyaz Hacı'nın kabri şu anda Urumçi'dedir.

Sonuç: Neden bağımsız Doğu Türkistan Cumhuriyeti bu kadar çabuk yikılmıştır? Düşman güçlerinden kurtulmuş olan topraklar, niçin kolayca elden çıkmıştır? Bunun sebeplerini şöyle sıralıyoruz:

1-0 zamanki Doğu Türkistan'da Sabit Da Molla ve Mehmet Emin Buğ
ra gibi ileri görüşlü devleti idare etmeyi, dış dengeleri bilen milli liderle
rimizin çok az olması.

2-Doğu Türkistan'daki en büyük milli mücahid grubunun lideri Hoca Niyaz Hacı'nın önce Çinli Müslüman döngenlert Çin'den yardıma çağırması ve ardından Ruslarla işbirliği yaparak bağımsızlık şuurundan uzak durması ve başka mücahid grupların yıpranışına neden olması.

3-Albay Timur'un devletçilik fikrinin olmaması, cahilllikleri yüzünden başka mücahid gruplarla devamlı çatışması.

4 -Ruslar'ın Batı Türkistan'a sınırdaş olan bir Türk devletinin ortaya çıkmasına izin vermemesi ve Doğu Türkistan'a dirkt askeri müdahalede bulunması.

5- İngilizler'in Çinliler'! Doğu Türkistan'a tekrar girmesini teşvik etmesi.

6 -Müslüman ve Türk kardeş dev- (etlerden yardım alma imkanının olmayısı... Gerçi, 1933 tarihindeki Doğu Türkistan Cumhuriyeti çok çabuk yıkılmasına rağmen onun tesiri halâ bugün bile Doğu Türkistan'ın yeniden bağımsızlığa kavuşması için ilham kaynağı olmaktadır…